Bamberg

1. Reizen naar, in en om Bamberg
2. Frankische bieren
3. Brouwerijen in Bamberg
4. Kellers in Bamberg

Bamberg Bierstad

De stad Bamberg ligt in Franken, het noordelijk gedeelte van Beieren. Het Frankenland bestaat uit drie Regierungsbezirke (provincies): Oberfranken (belangrijkste plaatsen Bamberg, Bayreuth en Hof), Mittelfranken (onder meer Neurenberg en Ansbach) en Unterfranken (Würzburg en Aschaffenburg). Vooral Oberfranken heeft nog steeds een hoge brouwerijdichtheid, in Mittelfranken heeft de concentratiebeweging harder toegeslagen, en Unterfranken is in sterkere mate wijnland.
Binnen Oberfranken heeft dan het westelijk deel de allerhoogste brouwerijdichtheid, en in het centrum van dat gebied ligt Bamberg. Deze stad van ruim 70.000 inwoners heeft maar liefst 10 brouwerijen! (Eigenlijk zijn het er nog meer: mouterij Weyermann heeft twee brouwinstallaties staan.) De ruim duizend jaar oude stad is in alle opzichten zeer de moeite waard, de Unesco heeft de oudere delen van de stad als geheel uitgeroepen tot “Wereld-Kultuurerfgoed”. Maar mij gaat het hier om de bierkultuur.

1. Reizen naar, in en om Bamberg
De treinreisroute naar Bamberg voert via Keulen, Frankfurt en Würzburg. Je stapt in Frankfurt Flughafen of Hauptbahnhof (Hbf) over op een IC/EC of ICE-trein naar Würzburg (- Nürnberg en verder), alwaar aansluiting is naar Bamberg (via Schweinfurt). Mensen die niet zo goed ter been zijn of met zware of omvangrijke bagage zitten kunnen eventueel via Neurenberg reizen, Würzburg Hbf heeft geen liften of roltrappen (kleine omweg). Reisduur vanuit Leiden is via Würzburg circa zeven uur.
Vanaf station Bamberg zijn grote delen van de stad gemakkelijk te voet te bereiken. Overdag (tot circa 19.00) rijden er vele bussen van de Stadtwerke Bamberg; vanaf 20.00 is er een veel beperkter avondbusnetwerk (nachtbussen ?) tot middernacht. Het centrale busstation ligt niet bij het treinstation, maar in de Inselstadt, het centrum; het treinstation ligt in de Gartenstadt, rechts van de rechterarm van de Regnitz, en dan is er nog de Bergstadt, links van de linkerarm van de rivier. (De rivier de Regnitz stroomt bij Bamberg ruwweg van zuid naar noord en mondt even ten noorden van de stad uit in de Main.)
Het streekbusnetwerk is qua aantal lijnen uitgebreid, maar de frequenties zijn laag. Streekbussen vertrekken meestal vanaf het treinstation, maar er zijn er ook die starten bij de halte Deutsches Haus, in de Obere Königstrasse bij Spezial/Fässla.
Treinverbindingen zijn er naar het (noord)westen (Haßfurt - Schweinfurt en naar Ebern), noorden en oosten (Lichtenfels - Coburg / Kronach / Bayreuth / Hof) en zuiden (Forchheim - Erlangen - Neurenberg), meestal elk uur, soms elke twee uur.
Voor de stadsbussen zijn er handige 48-uurs kaarten (Touristenkarte) verkrijgbaar; deze zijn nog voordeliger in de vorm van de Bamberg-card: dan krijg je voor ruim een euro meer gratis toegang tot musea, een stadsrondleiding en dergelijke zaken; de Bamberg-card is zelfs 3 dagen geldig (dag van uitgifte plus de twee daaropvolgende). Voor gezinnen is de 48-uurs Toeristenkaart in het weekend nog gunstiger: 2 volwassenen en maximaal drie kinderen op 1 kaartje. Voor buiten Bamberg is het Bayern-ticket handig: een dagkaart voor regionaal trein-, bus- en metro-vervoer in heel Beieren, vooral voordelig in de meerpersoons-uitvoering.

2. Frankenbier
Franken maakt dan wel deel uit van Beieren, maar is niet Beiers. Dat geldt ook voor het bier. Kenmerkend is een bier dat vaak wordt aangeduid met Kellerbier, Lagerbier of Vollbier. Dit kan qua kleur variëren van (donker)blond via amber tot bruin, is gewoonlijk goed gehopt, vaak niet volledig helder (slechts gedeeltelijk gefilterd) en met weinig koolzuur. De aanduidingen Hell(es) en Dunkel/Dunkles komen ook voor en kunnen op eenzelfde bier slaan, nu misschien wel geheel gefilterd. Dit type is het oorspronkelijke streekbier, met varianten.
Vervolgens is vanuit het noorden het Pils erbij gekomen, dat in Franken vaak meer op een extra gehopt Helles lijkt. Vanuit het zuiden (het eigenlijke Beieren) is het Weizen (ook: Weisse) populair geworden, bovengistend tarwebier, vrijwel altijd met gist. Deze bieren bevatten wel (veel) koolzuur, terwijl het Keller-/Lagerbier vaak ungespundet of teilgespundet is, dat wil zeggen dat tijdens vergisting/lagering het koolzuurgas (groten)deels uit het vat is ontsnapt. Verder is Keller-/Lagerbier meestal slechts grof gefilterd; Zwickelbier daarentegen is totaal ongefilterd bier, meestal wel met koolzuur. Deze bieren hebben meestal een sterkte van 4,5 à 5 vol% alcohol.
Iets sterker is Märzenbier (5 à 6 %); de naam komt van März (maart), de laatste brouwmaand in de tijd dat er nog geen kunstmatige koeling voorhanden was, de extra alcohol diende ter conservering. Nog sterker zijn Bock (6-7%) en Doppelbock (7-8%), beide seizoensbieren. De zogeheten Festbiere, die voor speciale gelegenheden worden gebrouwen, zijn in de regel Märzenbiere. Vrijwel altijd wordt bier per halve liter (Seidla) geserveerd; tapbier soms ook per kwartliter.
Rauchbier, dat door velen met Bamberg geassocieerd wordt, wordt in de stad slechts door twee brouwerijen gebrouwen. Heller en Spezial hebben elk een eigen mouterij waar ze de mout boven een vuur van beukenhout drogen. Andere soorten mout worden ingekocht, bijvoorbeeld bij de twee grote Bambergse mouterijen, waarvan vooral Weyermann wereldwijd bekend is vanwege zijn speciaalmouten (waaronder ook rookmout). De Bamberger Mälzerei maakt een beperkter assortiment zonder rookmout. Tot slot zijn in Bamberg ook nog Kaspar Schulz gevestigd, befaamd fabrikant van brouwinstallaties, alsmede Heinrich Leicht, leverancier van brouwerijbenodigdheden, tevens gespecialiseerd in onderhoud en restauratie van brouwerij-apparatuur.

3. De Bambergse brouwerijen
Ambräusianum, Dominikanerstraße 10. Deze Gasthausbrauerei is de eerste nieuwe in lange tijd. Geopend in augustus 2004, slechts twee deuren van Schlenkerla. De brouwketels staan tegenover de bar. Drie bieren van het huis: Helles, Dunkel en Weizen; daarnaast is ook het Rauchbier van de buren vast verkrijgbaar. In de herfst is er Ambräusiator, een bock. Dagelijks vanaf 11.00 geopend.
Fässla, Obere Königstraße 19-21. Bestaat sinds 1649. Gaststätte (café-restaurant), met erachter een brouwerij en erboven hotelkamers. Dagelijks geopend vanaf 8.30, op zondag slechts tot 13.00. Keuken open 11-14 en 18-21, niet op zondag. Gold-Pils, Lagerbier, Weizla (hell en dunkel) en Zwergla (Märzen) plus in het najaar de Bambergator, een Doppelbock van liefst 8,5 %, het zwaarste bier van Bamberg.
Greifenklau, Laurenziplatz 20. Sinds 1719. Gaststätte met erachter een grote Biergarten met schitterend uitzicht. Dinsdag-zaterdag vanaf 9.00, zondag’s 9.30-14.00 geopend. Lange tijd was er slechts een bier verkrijgbaar, namelijk Lager; tegenwoordig schenken ze ook Pils en Weizen, en natuurlijk in de late herfst een bock. Heeft in de nabijheid een hotel, Altenburgblick.
Heller, Dominikanerstraße 6, beter bekend als Schlenkerla. Bestaat sinds 1678. De bron van het Aecht Schlenkerla Rauchbier, een Märzen. Verder is er een Rauchweizen en het helles Lagerbier, dat niet met rookmout gemaakt wordt maar in de brouwinstallatie toch een spoortje rook oppikt. Daarnaast zijn er 2 seizoensbieren: Fastenbier (inderdaad, in de vastentijd) en in de herfst de Urbock. Dagelijks vanaf 09.30 open, behalve dinsdags. Brouwerij Heller is als enige elders in de stad gevestigd, Schlenkerla is de Ausschank. Sinds 2007 is er ook een Biergarten op de binnenplaats naast de Dominikanerklause. Wie nog nooit AeSR gedronken heeft staat een verrassing te wachten!
Kaiserdom, Gaustadt (Bamberg-NW). Veruit de grootste brouwerij in Bamberg. Een moderne bierfabriek. Maakt vele bieren (ook in opdracht); de Weizenland tarwebieren en het Meranier Schwarzbier zijn er enkele van. Kaiserdom bieren kun je onder meer drinken in de Rathausschänke, naast de Obere Brücke, in de Kaiserdom-Stuben, Am Wilhelmsplatz en in de Brauereigasthof in Gaustadt, bij de vroegere brouwerij.
Keesmann, Wunderburg 5. Sinds 1867 en nog steeds in dezelfde familie. Brouwt Herren-pils (een pils de naam waardig), Sternla Lager (dunkel) en Helles, alsmede twee Bockbieren (voor- en najaar). Maandag-zaterdag vanaf 09.00, zaterdag tot 15.00. Biergarten op de binnenplaats.
Klosterbräu, Obere Mühlbrücke 1-3. De oudste (1533), was tot 1790 de Braunbier-brouwerij van de prins-bischoppen van Bamberg. Gold-Pils, Braunbier, Schwärzla, Lager, Vollbier, Weisse en drie Bockbieren. Doordeweeks vanaf 10.30, in het weekend al vanaf 10.00 uur geopend, de warme keuken van 11-14 en van 17-22 uur.
Mahrs-Bräu, eigenlijk Gebr. Michel, Wunderburg 10. Bestaat sinds 1670. Bieren: Helles, Pils, Ungespundetes Lager, Weisse/Weizen, Gig, Kaiser Heinrich, Bock en Weizenbock (de laatste vier zijn seizoensbieren). Dagelijks geopend vanaf 09.00, met Biergarten.
Maisel, Moosstraße 46. Wat grotere brouwerij uit 1894. Een groot assortiment bieren: Helles, Pils, Kellerbier, Bamberger Weisse en dunkelweizen, St Michaelsberg Urtyp, Hell, en Dunkel (naar recepten van de vroegere kloosterbrij. op de Michelsberg, waar nu het Fränkisches Brauereimuseum is gevestigd), twee bockbieren etc. De Moosstr. is behoorlijk ver van het centrum; de bieren zijn ook te krijgen in het Bamberger Weissbierhaus, Ob. Königstr. 38, en bij Sternla, Lange Str. 46.
Spezial, Obere Königstraße 10. De andere Rauchbierbrouwerij en de op een na oudste: 1536. Net als Heller met eigen mouterij, maar de bieren zijn hier minder sterk gerookt. Assortiment: Rauch-Lager, Rauch-Weisse, Rauch-Märzen, Rauch-Bock (herfst) en Ungespundetes, het enige bier zonder Rauchmalz. Dagelijks geopend vanaf 09.00, op zaterdag vanaf 13.00 gesloten. De binnenplaats fungeert bij mooi weer als Biergarten. Spezial heeft ook enkele hotelkamers.
Weyermann, Brennerstraße 17-19. In deze mouterij vind je twee brouwinstallaties, de ene voor de produktie van Röstmalzbier (Farbe-bier), de andere is een proefbrouwerij (in dezelfde ruimte vind je ook een proefmouterij). Produkten uit de proefbrouwerij, produkten van de mouterij en allerlei souveniers kunnen in de Fan-shop gekocht worden, elke vrijdag van 13-15 uur.

Links naar de brouwerijen vind je op www.bierstadt.de

4. Kellers in Bamberg
Een Bierkeller wordt elders in Duitsland meestal Biergarten genoemd. Voordat er kunstmatige koeling was werd het bier gelagerd in kelders. Omdat 1 keer vervoeren van de vaten al zwaar genoeg was, was elke Seidla (halve liter) die ter plekke uitgeschonken werd meegenomen. De heuvels van de Bergstad waren zeer geschikt om tunnels in uit te graven en vrijwel elke Bambergse brouwerij had daar in die tijd een Keller. Als extra bescherming tegen de zon werden bomen geplant en de grond bedekt met lichtgekleurd grind. Een prima plaats om bij mooi weer van een vers getapte pul bier te genieten. De Kellers werden daarom al gauw geliefde plekken voor zomermiddagen en -avonden. De voorzieningen ter plekke werden ook steeds uitgebreider, zodat ook bij minder goed weer een bezoek nog steeds mogelijk was. In de stad zelf zijn er nog slechts enkele Kellers, ooit waren er tientallen.
Wilde Rose Keller, Obere Stephansberg 49. Een grote traditionele Keller, die dan ook alleen bij goed weer is geopend. Huisbieren gebrouwen door Maisel. Maandag-zaterdag vanaf 16.00, zon- en feestdagen vanaf 15.00 uur, mits goed weer. De brouwerij Wilde Rose is nu een hotel/restaurant (Inselstadt).
Spezikeller, Sternwartstraße (zijstraat van Ob. Stephansberg, op de hoek ligt daar de brouwerij Heller). Met een prachtig uitzicht over de Bergstadt, en de bieren van Spezial. Het hele jaar geopend, want hier kun je ook binnen zitten. Openingstijden: dinsdag-zaterdag vanaf 15.00, zon- en feestdagen vanaf 10.00 uur. Er is een familie-relatie met Brauerei Spezial.
Mahr’s Keller, Obere Stephansberg 36. Eigenlijk meer een café/restaurant met een aangename tuin, dus ook het hele jaar open. Ook hier een familie-relatie, in dit geval dus met Mahr’s-Bräu. De (bier-)keuken staat goed bekend. Geopend vanaf 16.00, behalve maandag. Als het goed weer is vrijdag-zondag ook open voor de lunch.
Brauerei Greifenklau heeft een grote Keller als achtertuin, met uitzicht op de Altenburg. Verder hebben diverse van de Braugasthöfe een buitengedeelte dat volgens Frankische traditie Keller genoemd wordt, waar men elders in Duitsland van een Biergarten zou spreken. De Maiselkeller tussen Gasthof en brouwerij is een goed voorbeeld, evenals de “tuin” voor de ingang van Mahr’s.

Verdere informatie over Kellers in en rond Bamberg is onder meer te vinden op: www.bierkeller.by en www.bierkeller.de.